خانه / آخرین اخبار / حکومت فرقه دموکرات آذربایجان به روایت گنجعلی صباحی (پدر نثر معاصر تورکی آذربایجانی)

حکومت فرقه دموکرات آذربایجان به روایت گنجعلی صباحی (پدر نثر معاصر تورکی آذربایجانی)

این مطلب، بخش سوم از سلسله یادداشت‌های بررسی وقایع 1324 – 1325 آذربایجان به روایت آثار و آراء تاریخ‌دانان، پژوهشگران، فعالین سیاسی و فرهنگی و همچنین نویسندگان داخلی و خارجی می‌باشد.

یول‌پرس: گنجعلی صباحی (متولد ۱۲۸۵ مرند – درگذشت ۱۳۶۸ تهران) نویسنده چیره‌دست و از نامداران عرصه ادبیات آذربایجان است که از وی به عنوان “پدر نثر معاصر تورکی آذربایجانی” یاد می‌شود. از صباحی آثار فاخر و ارزشمندی چون ” قارتال (حیکایه توپلوسو)”، ” شعریمیز زمانلا آددیملاییر”، ” حیات فاجعه‌لریندن” و “اؤتن گونلریم” منتشر شده است.

استاد صباحی که در دوران کودکی به دلیل بی‌کاری پدر، فقر و مشکلات معیشتی همراه با خانواده خود به شمال رود آراز (ارس) مهاجرت کرد، فراز و نشیب‌های فراوانی را در زندگی ۸۳ ساله خود تجربه کرده است. از کار در کسوت معلمی، فعالیت در زمینه زبان و ادبیات آذربایجان، عکاسی و تئاتر تا تحمل سال‌ها حبس در آذربایجان شوروی و سپس تبعید به قزاقستان به جرم “ایرانی بودن و نداشتن تابعیت شوروری”، بازگشت به ایران و پیوستن به فرقه دموکرات آذربایجان و در نهایت تحمل شکنجه، زندان و تبعید به جنوب کشور توسط حکومت محمدرضا پهلوی به جرم “غیر ایرانی بودن و وابستگی به شوروی”!.

رضا اصغری – خبرنگار و فعال رسانه‌ای

کتاب “اؤتن گونلریم” آخرین اثر گنجعلی صباحی در واقع شرح زندگانی تراژیک و تلخ این استاد فقید عرصه زبان و ادبیات آذربایجان و از فعالین و زندانیان سیاسی دوران پهلوی به زبان و قلم شیوا و دلنشین خودشان می‌باشد که در آن اطلاعات تاریخی ارزشمندی در خصوص دوران یک‌ساله حکومت فرقه دموکرات آذربایجان ارائه شده است.

صباحی از وقایع آذربایجان با عنوان «انقلاب» یاد کرده و می‌نویسد: “انقلاب ۲۱ آذر که در سال ۱۳۲۴ رخ داده بود، حقیقتا چهره و ظاهر آذربایجان را تغییر داده بود. حکومتی دموکراتیک جایگزین یک دولت مستبد شده و روند تشکیل یک حیات آزاد و جدید شروع شده بود.”

وی با اشاره به رهایی زبان تورکی از بند اسارت رژیم پهلوی در دوران یک‌ساله حکومت خودمختار آذربایجان، از شروع تحصیل به زبان مادری در مدارس، برگزاری جلسات ادبی با محوریت زبان و فرهنگ آذربایجان، تاسیس رادیو و همچنین انتشار مطبوعات به زبان تورکی – که تا قبل از آن همگی در راستای سیاست‌های پان‌فارسیسم و برتری نژاد آریایی ممنوع و جزء اقدامات خلاف قانون محسوب می‌شدند – خبر داده و می‌نویسد: “زبان، ادبیات، تاریخ و هنر آذربایجان که در نتیجه سیاست‌های فارسیزاسیون (فارسی‌سازی) سلسله منفور پهلوی در خفگان به سر می‌برد، در نتیجه این انقلاب همچون غنچه گل محمدی (قیزیل‌گول) در حال شکفتن بود. در مدارس تحصیل به زبان مادری شروع شده بود و ایستگاه رادیویی تشکیل شده بود. «شاعرلرمجلسی» (مجلس شاعران) شاعران و نویسندگان بااستعداد را حول خود گرد آورده و روزنامه‌ها و مجلات به زبان تورکی چاپ می‌شد.”

استاد صباحی در ادامه از تاسیس دانشگاه تبریز توسط حکومت محلی خبر داده و در رابطه با ویژگی‌ها، رشته‌های تحصیلی و فعالیت خود به عنوان استاد زبان و ادبیات تورکی آذربایجانی در این دانشگاه می‌نویسد: “برای نخستین بار در تبریز برای تاسیس دانشگاه اقدام شده بود. من معلم زبان و ادبیات تورکی آذربایجانی بودم. طوفان‌های بی‌امان روزگار مرا از شغل اصلی و فعالیت‌های ادبی، اجتماعی و هنری دور کرده بود. محیطی که به تازگی در آن قرار گرفته بودم، به من احتیاج داشت. اولین فعالیت خود را در عرصه مطبوعات آغاز کردم. سپس در شعبه ادبی رادیو، با دوست شاعرم «آذر اوغلو» به همکاری پرداختم. با دعوت دانشگاه تبریز، مدیریت شعبه ادبیات این دانشگاه و تدریس در این حوزه را بر عهده گرفتم. کارهای حاضرسازی دانشگاه به سرعت پیش می‌رفت. روز یک مهر، برای نخستین بار درب دانشگاه تبریز جهت تحصیل به زبان مادری به روی جوانان باز شده و تحصیل در رشته‌های پزشکی (طب)، ریاضیات، علوم طبیعی، ادبیات و… آغاز شد.”

وی با اشاره بر خفگان حاکم بر آذربایجان در دوران پهلوی و ممنوعیت تکلم و تحصیل به زبان تورکی در مدارس آذربایجان و به تبع آن غریبگی دانش‌آموزان و دانشجویان تورک با زبان مادری خود اشاره کرده و می‌نویسد: ” نکته تاسف‌بار، بیگانگی و غریبگی دانشجویان دارای تحصیلات متوسطه با زبان مادری خود بود. موضوعی که به هیچ وجه تعجب‌آور نبود، چراکه از دانشجویی که از بدو تولد و گشودن چشم به دنیا به زبان فارسی نوشته و خوانده و از زبان مادری خود جدا مانده است، چه انتظاری می‌توان داشت؟ خواندن و نوشتن به کنار، حتی صحبت کردن به زبان تورکی در ادارات و مدارس نیز ممنوع بود! با در نظر گرفتن این وضعیت، تصمیم گرفته شد تا در تمامی کلاس‌های دانشگاه، در کنار دروس فنی و تخصصی، زبان مادری از ابتدا برای دانشجویان تدریس شود. من در تمامی کلاس‌ها شروع به تدریس زبان مادری نمودم در حالی که در این رشته تنها بودم و کمکی نداشتم. با وجود سنگینی باری که بر دوشم بود، شبانه‌روز تلاش می‌کردم و بعد از سپری کردن سال‌های سنگین و پرمشقت، به سبب آنکه وجودم برای جامعه مفید واقع می‌شد، احساس غرور و افتخار می‌کردم.”

استاد صباحی ضمن تاکید بر موفقیت‌های روزافزون و چشمگیر دانشگاه تبریز، از اهمیت وافر این نهاد علمی در نزد سیدجعفر پیشه‌وری و مشارکت شخص وی در زمینه تدریس در این دانشگاه خبر داده و می‌نویسد: “همچنان که در سایر حوزه‌ها موفقیت‌های بسیاری کسب شده بود، دانشگاه هم توانست به سرعت کارهای خود را ساماندهی کند. کتاب‌های آموزشی و آزمایشگاه‌ها – نه به صورت کامل – آماده شدند و تمامی شعبه‌های دانشگاه با جدیت کار خود را آغاز نمودند. فرقه دموکرات و شخص مرحوم پیشه‌وری علاقه بسیاری به این کانون مدنیت یعنی دانشگاه داشتند. به طوری که وی تدریس درس «تاریخ ادبیات» را شخصا بر عهده گرفته بود.”

پدر نثر معاصر تورکی آذربایجانی در ادامه به روحیه مضاعف مردم آذربایجان در نتیجه پیوند مجدد با فرهنگ و هویت خویش و مشارکت آن‌ها در پیش‌برد روند پیشرفت و ترقی آذربایجان و همچنین اجرای پروژه‌های گسترده زیرساختی در تبریز توسط حکومت محلی اشاره کرده و می‌نویسد: “آذربایجانی‌ها که تا دیروز حق صحبت کردن و نوشتن به زبان مادری خود را نداشته و حتی تا مرز بیگانگی با هویت و فراموشی اصل خود تنزل یافته بودند، با مشاهده این موفقیت‌ها روحیه گرفته، با تمام توان خود شبانه‌روز در راه شکل‌گیری زندگی جدید تلاش می‌کردند. خیابان‌های تبریز آسفالت و سیستم لوله‌کشی که در ایران بی‌سابقه بود، در این شهر ایجاد شد.”

به نوشته استاد صباحی، پیشرفت در آذربایجان به دانشگاه و مسائل زیرساختی محدود نبوده و این پیشرفت در زمینه هنر و موسیقی نیز به چشم می‌خورد: “بیشتر از همه، کارهای انجام شده در راستای پیشرفت هنر تئاتر و موسیقی به چشم می‌خورد. اثرهای باکیفیتی که به همت صمد صباحی روی صحنه رفته و به اجرا گذاشته شده بود، به دل مردم نشسته و با علاقه وافر جامعه مواجه شده بود. به جرات می‌توانم بگویم که تئاتر تبریز در سطح خاورمیانه نظیر نداشت. ارکستر سمفونی‌های تازه تشکیل شده نیز همینطور…”

وی فضای آن روزهای آذربایجان را متفاوت از سایر نواحی ایران توصیف نموده و آذربایجان آزاد از ظلم و ستم پهلوی را امیدی برای سایر ایرانیان ستم کشیده و خاری در چشم امپریالیست‌ها و سرسپردگان غرب قلمداد می‌کند: “من با مشاهده این موفقیت‌ها، تمام دردهایم را فراموش کرده و احساس می‌کردم که تازه متولد شده‌ام. چراکه از ظلم، ستم، استبداد، قلدرمآبی و حق‌کشی حکومت پهلوی در ایران داستان‌های زیادی شنیده بودم، اما اکنون خود را در میان یک زندگی شاد و آزاد می‌دیدم. زندگانی آزادی که در آذربایجان در حال جوشش بود، تبدیل به کانون امید تمامی ایرانی‌ها شده و موفقیت‌های روزافزون آذربایجانی‌ها، امپریالیست‌ها و جیره‌خواران آنها را به وحشت انداخته بود. آن‌ها متوجه شده‌ بودند که حیات آزاد و دموکراتیکی که در آذربایجان شکل گرفته بود، به زودی همچون موج‌های خروشان دریا در سرتاسر ایران پخش شده و در صورت تداوم، سیمرغ آزادی بال‌های خود را در هر گوشه‌ای از ایران خواهد گسترانید.”

صباحی در ادامه به شکلی دقیق و آشکار به یکی از سوالات مهم و بحث‌برانگیز در خصوص فرقه دموکرات و حکومت خودمختار آذربایجان پاسخ می‌دهد. آیا تحولات ۲۱ آذر آذربایجان، اقدامی جدایی‌طلبانه بود؟ آیا آذربایجان در فاصله سال‌های ۱۲۳۴ الی ۱۳۲۵ استقلال یافته و ایران تجزیه شده بود؟ پاسخ صباحی به این پرسش که شوونیست‌ها و راسیست‌های فارس‌گرا آن را دست‌مایه حملات و تخریبات ناجوانمردانه علیه فرقه دموکرات کرده‌اند، قاطع و صریح است: خیر!. وی در این رابطه می‌نویسد: “لاشخورهای انگلیس و آمریکا، به محض پی بردن به این نکته که دستشان از ثروت بی‌پایان این مملکت کوتاه شده است، بدون وقفه به حیله‌های جدیدی متوسل شدند. با مطرح کردن موضوع تجزیه ایران و جدایی آذربایجان در شورای امنیت سازمان ملل، مجوز لشکرکشی محمدرضا شاه به آذربایجان را صادر کردند. آیا به راستی آذربایجان از ایران جدا شده بود؟ خیر! این یک بهتان و اتهام بود! آذربایجانی‌ها با هدف رهایی از ستم رژیم استبدادی پهلوی، حراست از زبان مادری، فرهنگ و مدنیت خود، خواهان آن بودند که خودشان آقای خانه خودشان باشند. از آن گذشته، اعضای انجمن ایالتی آذربایجان در زمان انتخابات با رد شدن از زیر قرآن، برای حفظ وحدت ایران هم‌قسم شده بودند و حکومت مرکزی نیز خودمختاری آذربایجان را قبول و تایید کرده بود. بهانه تجزیه ایران و جدایی آذربایجان شبیه به داستان گرگ و بره بود، در حالی که گرگ در بالای رودخانه و بره در پایین آن در حال آشامیدن آب بودند، گرگ با بهانه اینکه تو «آب مرا گل‌آلود کردی» به بره حمله برده و آن را خورد!”

تهاجم وحشیانه ارتش پهلوی به آذربایجان و کشتار بی‌رحمانه مردم توسط نیروهای حکومت محمدرضا شاه که از حمایت‌ها و پشتیبانی‌ سیاسی و نظامی آمریکا برخوردار بود، و نهایتا سقوط حکومت خودمختار فرقه دموکرات آذربایجان موضوع دیگریست که استاد صباحی با ذکر جزئیاتی به آن اشاره می‌کند: “محمدرضا (پهلوی) که از حمایت غرب برخوردار بود، دست به شرارت و توحش زد به طوری که اعتراضات آزادی‌خواهان ایران و حتی ملت‌های آزادی‌خواه جهان نیز نتوانست شاه را از اعمال وحشیانه خود باز دارد. چراکه وی می‌بایست دستورات اربابان خود را اجرایی می‌ساخت. در تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۲۵ ارتش شاه به زنجان هجوم برد. سواران ذوالقاری، خیابان‌های این شهر را با خون آزادی‌خواهان به رنگ سرخ درآوردند. غارت، کشتار و فجایع وحشیانه‌ای که در اینجا رخ داد، توسط رادیو به اطلاع تمامی جهانیان رسید. با این حال ارتش، به پیشروی خود ادامه داد. در تاریخ ۲۰ آذر ۱۳۲۵، حکومت دموکرات آذربایجان در برابر سلاح‌های آمریکایی تاب نیاورده و در نهایت سقوط کرد و ارتش شاه پشت دروازه‌های شهر تبریز مستقر شد. جاسوسان شاه فئودال‌ها و مزدوران خود را در قالب دسته‌جات شبه نظامی مسلح کرده و مجوز وقوع فجایع خونین را صادر کردند. به مدت سه روز تمام، تبریز به جولانگاه نظامیان قلدر و جانی شاه تبدیل شد. خون صدها انسان بی‌گناه به ناحق ریخته شد. پدران بی‌پسر، عروسان بی‌شوهر و بچه‌ها یتیم شدند. نه به اشک چشمانی که خون گریه می‌کردند و نه به مادرانی که گیسوان خود را می‌کشیدند توجهی نشد و بدین‌سان قشون شاه در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۲۵ همچون یک «ارتش فاتح» وارد شهر تبریز شد.”

استاد صباحی در شرح وقایع پس از سکوت حکومت محلی، فضای پسا فرقه در آذربایجان و جنایات ارتش پهلوی در انتقام‌گیری از مردم آذربایجان می‌نویسد: “در تاریخ ۲۳ آذر ۱۳۲۵، نیروهای ارتش به همراه چماقداران مزدور وحشیانه به خانه‌ها ریخته و اقدام به دستگیری و شکنجه تا حد مرگ  اعضای فرقه دموکرات و همچنین ایرانیان مهاجری که پس از تشکیل حکومت محلی از شوروی به وطن خود بازگشته بودند کردند. مرا با اتهام فعالیت در رادیو و توهین به شاه، در خانه خود و در مقابل چشمان زن و بچه‌هایم به شدت کتک زده و سپس به زندان منتقل کردند. نیروهای شاه تمامی دزدها، مجرمین و زندانیان فاسد و جنایتکار را آزاد کرده، آنها را مسلح نموده و به جان مردم و اعضای فرقه دموکرات انداخته بودند، به همین سبب زندان خالی بود! اما این خالی بودن مدت زیادی دوام نیاورد، در کامیون‌ها باز شد و قلب‌هایی که به عشق آزادی می‌تپیدند، به بند اسارت و عقاب‌هایی (قارتال) که علیه ظلم، ستم و استبداد عصیان کرده بودند، به بند زنجیر کشیده شدند. بازجویی‌ها و شکنجه‌ها شب و روز و وقت و بی‌وقت ادامه یافته و چوبه‌های اعدام برپا شد. خون‌های سرخی که توسط قلدرمآبان بر زمین ریخته شده بود، آتش و طمع حریصان را خاموش نکرده و این‌بار قصد داشتند تا زیر به اصطلاح «پرچم عدالت»، صدای بانیان آزادی را از طریق محاکمه خاموش کرده و آنها را از چوبه‌های دار آویزان نمایند. قهرمانان شریف وطنم، در نفس‌های آخر خود با شعار “یاشاسین آزادلیق!” (زنده باد آزادی) و “بیر قول کیمی یاشاماقدانسا، اؤلوم یاخشیدیر!” (مرگ بهتر از زندگی همچون یک برده است) به استقبال مرگ رفته و می‌گفتند: «مگر فراتر از مرگ هم وجود دارد؟ از چه می‌ترسید؟ مرگ بهتر از زندگی ننگین در اسارت است!»”

منبع: صفحات ۷۹ الی ۸۵ کتاب اؤتن گونلریم – نسخه اصلی کتاب به زبان تورکی به کوشش عزیز محسنی (لازم به ذکر است نسخه‌های فارسی این کتاب طی سال‌های گذشته توسط ناشرین مختلف، تحت عناوینی چون “آن روزها” و “روزهای سپری شده من” ترجمه و چاپ شده‌ است.)

۵ دیدگاه‌ها

  1. به نظر شما اگر پیشه وری در زمان حاضر حضور داشت و اعلام جکومت مستقل میکرد آیا ارتش جمهوری اسلامی یا سپاه پاسداران ایران رویه ای جدا با ارتش شاهنشاهی درپیش میگرفتند ؟!

    12
    4
  2. اولا مقایسه شما منطقی نیست. جمهوری اسلامی حاصل انقلاب ۵۷ علیه رژیم پهلوی و ظلم‌‌ و ستم آن حکومت دیکتاتور و ستم‌گر است. و دقیقا نهضت ۲۱ آذر آذربایجان نیز انقلابی بود علیه ظلم و ستم پهلوی علیه آذربایجان. از ستم و تبعیض اقتصادی تا فرهنگی و هویتی که اسناد و مدارک آن موجود و در دسترس است.
    دوما، پیشه‌وری اعلام استقلال نکرده و بارها بر پایبندی‌اش به تمامیت ارضی و استقلال کشور ایران تاکید کرده و تنها اعلام حکومت محلی و خودگردان در چهارچوب کشور ایران نموده است.

    8
    3
  3. رستمی
    واقعا”شما خودتان را با این سطح اطلاعات درحوزه مسائل اتنیکی و حقوق اقوام و ملتها صاحب قلم می دانید برای طیف فکری خود یا باسوادتر از شما نیست بین شماها؟!!!
    تفاوت زمانی قابل ملاحظه هست تفاوت وضعیت اقوام شاکله ایران آن زمان و این زمان فاحش است تفاوت شرایط حاکمیتی هست تفاوت شرایط جهانی هست تفاوت …هست همه اینها به کنار حکومت دموکرات آذربایجان کی استقلال طلبی کرد؟
    اگر هم بکند طلبی خارج از قوانین منشور سازمان ملل و حق تعیین سرنوشت نکرده است .مملکت ملک طلق هیچ حاکمیت وتیره وقومی نیست این حکومت یا آن حکومت حق ندارد بجرم خودمختاری خواهی یا حتی استقلال طلبی کشتار جمعی راه بیندازد

    2
    2
  4. احسنت قشنگ بود

  5. بله شما درست می گویید. در مورد پیشه وری چند چیز مهم است. پیشه وری درست زمانی پای بر عرصه وجود گذاشت که آذربایجان تحت اشغال شوروی بود نه حکومت رضاخان. پس وقتی ایشان اعلام حکومت کردند تحت حمایت شوری بودند و رضاخانی و حکومت ایرانی وجود نداشت. و روسیه هم پشتیبان آنها بود. پس بر علیه کیا قیام نمودند. دوم اینکه پیشه وری خود یک حکومت خودکامه بدتر از رضاخان بود که سابقه کشتار دهقان ها و کشاورزان سیاهه ای است تاریک بر پیشانی این مردک. پس الکی پیشه وری را گنده نکنیم او خود ابلیسکی بود در دستان شوروی. زنده باد روز نجات آذربایجان. ۲۱ آذر روز نجان آذربایجان است و انشالله ۲۱ آذری دیگر خلق خواهیم کرد برای فتح قره باغ و آذربایجان

    1
    4

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *