خانه / آخرین اخبار / از تبعید به سیبری تا تدریس در دانشگاه تبریز
به مناسبت سالروز درگذشت  پروفسور زهتابی؛

از تبعید به سیبری تا تدریس در دانشگاه تبریز

امروز یک دی ماه مصادف با سالروز درگذشت پروفسور زهتابی است، شخصیتی که عمر خود را صرف حفاظت از زبان و تاریخ آذربایجان در مقابل هجمه‌های نژادپرستانه نمود.

یول‌پرس: پرفسور محمد تقی زهتابی در سال۱۳۰۲در یک خانوادهٔ روشنفکر شبستری و مشهور به عائله کیریشجی تولد یافت پس از اتمام تحصیلات ابتدایی در مدرسه شبستر برای ادامه تحصیل به تبریز مهاجرت کرده و در مدرسه فیوضات تبریز مشغول شد  و بعد اتمام دوره دبیرستان در دانشسرای تربیت معلم تبریز به تحصیل ادامه داد  و در پایان این دوره در مدرسه رشدیه تبریز به تدریس دوره ابتدایی پرداخت.

در همین سالها زهتابی با حضور در کلاسهای درس حاجی یوسف شعار به آموختن زبان عربی همت گماشت و نیز با حضور در کلاسهای زبان فرانسه کاتولیک های تبریز این زبان را نیز فرا گرفت.

در سال ۱۳۲۵ که دانشگاه تبریز که به وسیله حکومت دمکرات آذربایجان تاسیس شد، استاد در دانشکدۀ ادبیات آنجا پذیرفته شده و به عنوان یکی از دانشجویان اولین دوره در آن دانشگاه مشغول تحصیل شد. پس از حمله نیروهای ارتش پهلوی به آذربایجان، استاد در سال ۱۳۲۷ برای فراگیری علم و تحصیل در زمینۀ ادب و تاریخ زبان تورکی به صورت قاچاقی وارد شوروی گردید.

در آنجا به دو سال زندان محکوم شده، بعد به سیبری فرستاده شد. بعد از تحمل سه سال زندان در سیبری به دوشنبه تبعید گردید و سرانجام در سال ۱۳۳۳ پس از سه سال تبعید توانست خود را به باکو برساند و در دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه دولتی باکو مشغول تحصیل گردد. همچنین از همین سال به عضویت هیأت علمی دانشکدۀ خاورشناسی باکو در آمد و در آن دانشکده به تدریس زبان و ادبیات عرب پرداخت. در سال ۱۹۶۹ با دفاع از تز دکترای خود با عنوان «زندگانی و خلاقیت ابونواس» مدرک دکتری گرفت و سه سال بعد موفق به اخذ لقب دوچنت شد. در همین سالها با خانم دکتر خاور اسلان محقق زبان و ادبیات آذربایجانی ازدواج نمود که حاصل این پیوند دو فرزند به نامهای بابک و آذر بود.

در طی سالهای اقامت در باکو و شوروی، موفق به چاپ هیچ یک از آثار خود نگردید. سرانجام در سال ۱۳۵۰ از شوروی خارج و به عراق و بغداد رفت و در دانشگاه بغداد به تدریس «زبان دیرین تورکی» و «زبان فارسی» پرداخت. در سال ۱۳۵۷ به دلیل پدید آوردن آثار علمی فراوان مفتخر به دریافت لقب پروفسوری از دانشگاه بغداد گردید. در طی سالها اقامت در بغداد، استاد به دفعات مسافرت‌هایی به آلمان نیز داشتند و در آنجا نیز مشتاقان علم و ادب از گنجینۀ دانش بی کران ایشان بهره مند می‌شدند.

وقوع انقلاب اسلامی، این امکان را برای استاد به وجود آورد. دیگر آن خفقان قبلی از بین رفته بود و او می توانست در کنار مردم سرزمینش قرار گیرد. به همین خاطر در پی نوشتن تقاضایی برای ورود به کشور و موافقت با آن، استاد در اوایل سال ۱۳۵۸ وارد کشور شد و از همان سال با ایجاد کرسی زبان و ادبیات تورکی آذربایجانی در دانشگاه تبریز با عنوان استادی به تدریس زبانهای تورکی و عربی مشغول گردید. اما متاسفانه دو سال بعد از تدریس در دانشگاه محروم گردید.

بدین ترتیب پروفسور به شبستر رفته و در آنجا مشغول مطالعه و بررسی و تحقیق و نویسندگی شد. سرانجام نیز در آخرین روز پاییز سال ۱۳۷۷ در حالیکه تنها چند روزی بود که از سفر علمی به آلمان برگشته بود، در اثر سکتۀ قلبی در پشت میز مطالعه جان به جان آفرین تسلیم کرد و در شبستر به خاک سپرده شد.

پروفسور زهتابی در زمینه های مختلف علمی ـ ادبی صاحب نظر بوده و با آنکه مورخی توانا بودند زهتابی به پنج زبان تورکی، فارسی، عربی، روسی و فرانسه احاطۀ کامل داشت و در جاهای مختلف به تدریس این زبانها پرداخته بود. در زمینه شعر، اشعار بسیاری از ایشان چاپ شده است بمانند:

ایتتیحاد یولو آیلیقی – بغداد

آذربایجان تورکجه سی نین نحوی – تبریز

پروانه نین سرگوذشتی ـ بغداد

باغبان ائل اوغلو ـ بغداد

چریک افسانه سی ـ بغداد

بذ قالاسیندا ـ برلین

بختی یاتمیش ـ بغداد

ارک هفته لییی – برلین

هستی نسیم – بغداد

جنایات ۲۵۰۰ ساله شاهان – بغداد

قواعد الفارسیه – بغداد

معاصر آذری ادبی دیلی – تبریز

علم المعانی، لکسیکولوژی – تبریز

قوی اولسون اون – تبریز

باغبان ائل اوغلو – تکمیل شده ـ تبریز

ایران تورکلری نین اسکی تاریخی (تاریخ دیرین ترکان ایران) ۱ و ۲  – تبریز

شاهین زنجیرده ـ تبریز

علی آغا واحیددن خاطیره لریم – تبریز

اشعار استاد یکی از بهترین و پرمعناترین نمونه های شعر تورکی معاصر هستند و ایشان را می توان در زمینۀ شعر یکی از شاعران برجستۀ قرن حاضر در حوزۀ زبان تورکی خواند. زهتابی در زمینۀ ادبیات تورکی آذربایجانی دارای علمی سرشار  و دانشی فراوان بودند، طوریکه شاگردان بسیاری علاوه بر ایران در خارج از کشور منجمله جمهوری آذربایجان، ترکیه، آلمان، سوئد و … داشتند. ایشان را می توان بزرگترین ادیب زبان تورکی در ایران در سدۀ اخیر دانست، چرا که خدمات بسیار ارزنده ای در این زمینه انجام داده اند.

کتاب تاریخی ایران تورکلری نین اسکی تاریخی (تاریخ دیرین ترکان ایران) ـ جلد اول ـ از ماقبل از تاریخ تا حملۀ اسکندرـ که چند ماه پیش از درگذشت استاد از زیر چاپ خارج شد مهمترین اثر چاپ شدۀ ایشان است و بعد از درگذشت پروفسور زهتابی ، جلد دوم «ایران تورکلری نین اسکی تاریخی» نیز بمانند بسیاری از آثار قلمی وی به وسیله مرکز نشر آثار استاد و با همت شاگردان ایشان چاپ شده اند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *